Chứng khoán phái sinh là gì? Các loại chứng khoán sinh và cách giao dịch

Trong thị trường tài chính hiện đại, Chứng khoán Phái sinh (Derivatives) là một sản phẩm phức tạp nhưng không thể thiếu. Sản phẩm Phái sinh đóng vai trò là xương sống của hoạt động quản lý rủi ro và đầu cơ vốn cấp cao, cho phép các nhà đầu tư và tổ chức tài chính chuyển giao rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. 

Giới thiệu chung về chứng khoán phái sinh

“Phái sinh” (Derivative) là các hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào tài sản cơ sở, nhóm tài sản hoặc một chỉ số chuẩn. Đây là các thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều bên, có thể được giao dịch trên sàn giao dịch hoặc ngoài sàn (OTC).

Các hợp đồng phái sinh có thể áp dụng cho nhiều loại tài sản khác nhau và đi kèm với những rủi ro riêng. Giá của phái sinh được xác định dựa trên biến động giá của tài sản cơ sở. Chúng thường được sử dụng để tiếp cận các thị trường nhất định và có thể dùng để phòng ngừa rủi ro (hedging) hoặc đầu cơ (speculation) nhằm kiếm lợi nhuận.

Nhờ đó, phái sinh có thể di chuyển rủi ro và phần thưởng đi kèm từ những nhà đầu tư thận trọng sang những nhà đầu tư chấp nhận rủi ro, tùy theo mục tiêu của họ.

Các loại chứng khoán phái sinh chính

Có bốn loại Phái sinh cơ bản cấu thành nên thị trường toàn cầu, mỗi loại có cơ chế hoạt động riêng biệt.

Hợp đồng tương lai (Futures)

Hợp đồng tương lai (Futures) là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên, theo đó cả hai cam kết mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở nhất định tại một mức giá xác định vào một ngày cụ thể trong tương lai. Hợp đồng này bắt buộc cả hai bên thực hiện nghĩa vụ, đồng thời yêu cầu ký quỹ (Margin) để đảm bảo khả năng thanh toán.

Futures thường được sử dụng để phòng ngừa rủi ro biến động giá của hàng hóa như dầu, vàng, hoặc để đầu cơ trên các chỉ số chứng khoán, chẳng hạn như VN30 Futures tại Việt Nam.

Ví dụ, giả sử một nhà đầu tư tin rằng giá cà phê sẽ tăng trong 3 tháng tới, nhưng không muốn mua cà phê vật chất. Thay vào đó, nhà đầu tư mua một Hợp đồng Tương lai cà phê đáo hạn sau 3 tháng với giá 2.000 USD/tấn.

Nếu sau 3 tháng, giá cà phê tăng lên 2.200 USD/tấn, nhà đầu tư có thể thanh lý hợp đồng và kiếm lời 200 USD/tấn. Hợp đồng phái sinh này cho phép nhà đầu tư kiếm lợi nhuận từ sự biến động giá mà không cần lưu trữ hay vận chuyển hàng hóa.

Hợp đồng quyền chọn (Options)

Hợp đồng quyền chọn là công cụ tài chính cho phép người nắm giữ có quyền nhưng không bắt buộc mua hoặc bán tài sản cơ sở ở một mức giá đã xác định. Trong đó, quyền chọn mua (Call Option) thường được sử dụng khi nhà đầu tư kỳ vọng giá tài sản tăng, còn quyền chọn bán (Put Option) được dùng khi dự đoán giá tài sản giảm.

Điểm đặc biệt là người mua quyền chọn chỉ chịu rủi ro giới hạn bằng phí mua quyền (Premium) ban đầu, giúp kiểm soát thiệt hại tối đa.

Hợp đồng hoán đổi (Swaps)

Hợp đồng hoán đổi (Swaps) là thỏa thuận giữa hai bên về việc trao đổi các dòng tiền hoặc nghĩa vụ thanh toán trong tương lai theo một công thức đã định trước. Các hợp đồng này thường được dùng để hoán đổi lãi suất, chẳng hạn từ lãi suất thả nổi sang lãi suất cố định, hoặc để hoán đổi tiền tệ.

Chúng chủ yếu được ngân hàng và các tập đoàn đa quốc gia sử dụng nhằm quản lý và tối ưu hóa rủi ro liên quan đến lãi suất hoặc tỷ giá.

Các loại khác: Forward, CFD (Contract for Difference)

Đây là 2 loại hợp đồng phái sinh khác cũng phổ biến không kém:

• Hợp đồng Kỳ hạn (Forward): Tương tự Futures nhưng được giao dịch phi tập trung (OTC) và tùy chỉnh theo nhu cầu của các bên, thường được dùng để phòng ngừa rủi ro tỷ giá.
• Hợp đồng Chênh lệch (CFD – Contract for Difference): Là hợp đồng giữa người mua và người bán, cam kết thanh toán khoản chênh lệch giữa giá mở và giá đóng của tài sản cơ sở. CFD là công cụ đầu cơ đòn bẩy cao, không có tài sản cơ sở vật chất thực.

Vai trò của chứng khoán phái sinh trong thị trường tài chính

Vai trò của Phái sinh là rất đa chiều:

1. Phòng ngừa rủi ro (Hedging): Đây là vai trò quan trọng nhất. Các công cụ này cho phép các nhà sản xuất, ngân hàng hoặc nhà đầu tư chuyển giao rủi ro biến động giá cho các bên khác.
2. Đầu cơ (Speculation): Phái sinh cung cấp đòn bẩy lớn, cho phép nhà đầu tư đặt cược vào hướng đi của giá tài sản cơ sở với số vốn nhỏ hơn.
3. Tăng tính thanh khoản: Phái sinh tạo ra thêm hoạt động giao dịch, từ đó tăng tính thanh khoản cho thị trường tài sản cơ sở.

Lợi ích chính của chứng khoán phái sinh

Chứng khoán phái sinh mang lại ba lợi ích chính cho hệ thống tài chính và nhà đầu tư.

Thứ nhất, Khả năng Quản lý Rủi ro Hiệu quả: Phái sinh cho phép các bên chuyển giao rủi ro biến động giá cho những người sẵn sàng chấp nhận (đầu cơ).

Thứ hai, Tạo Đòn bẩy Tài chính Cao: Chỉ với một lượng vốn ký quỹ nhỏ, nhà đầu tư có thể kiểm soát một hợp đồng có giá trị lớn, từ đó khuếch đại lợi nhuận tiềm năng.

Thứ ba, Khả năng Bán khống Dễ dàng: Phái sinh tạo điều kiện thuận lợi cho việc bán khống (Short Selling), giúp nhà đầu tư kiếm lời khi thị trường đi xuống.

Những lưu ý khi giao dịch chứng khoán phái sinh

Mặc dù có lợi ích lớn, giao dịch Phái sinh luôn đi kèm với rủi ro cao.

Rủi ro Đòn bẩy (Leverage Risk)

Việc sử dụng đòn bẩy khuếch đại lợi nhuận, nhưng đồng thời khuếch đại lỗ theo cấp số nhân, có thể dẫn đến việc mất toàn bộ vốn ký quỹ trong thời gian ngắn. Rủi ro thứ hai là Rủi ro Thanh khoản, đặc biệt đối với các hợp đồng ít được giao dịch.

Rủi ro Đối tác (Counterparty Risk)

Ngoài ra, đối với các hợp đồng phức tạp như Swaps, còn tồn tại Rủi ro Đối tác (Counterparty Risk) nếu một bên không thực hiện nghĩa vụ. Nhà đầu tư cần tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc quản lý rủi ro và không bao giờ mạo hiểm quá mức cho phép.

Kết luận

Chứng khoán Phái sinh là công cụ tài chính mạnh mẽ, đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra tính linh hoạt, thanh khoản và cơ chế quản lý rủi ro cho thị trường vốn toàn cầu. Các loại Phái sinh như Hợp đồng Tương lai và Quyền chọn là không thể thiếu đối với các tổ chức tài chính lớn.

Mặc dù lợi ích của Phái sinh là rất lớn, nhà đầu tư cần tiếp cận công cụ này với sự hiểu biết sâu sắc về đòn bẩy, ký quỹ và rủi ro, nhằm tận dụng cơ hội mà công cụ này mang lại một cách bền vững.